Ένα ξεχωριστό ταξίδι στη βυζαντινή κληρονομιά της Βέροια καλείται να κάνει το κοινό μέσα από τη δράση της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ημαθίας με τίτλο «Ένα έκθεμα – μία ιστορία». Στο πλαίσιο του πανηγυρικού εορτασμού του Αγίου Βλασίου, στον ομώνυμο ναό της ιστορικής συνοικίας Κυριώτισσας, το Βυζαντινό Μουσείο Βέροιας αναδεικνύει ένα σπάνιο και ιδιαίτερα πολύτιμο έργο της συλλογής του: μια φορητή εικόνα του αγίου, υψηλής καλλιτεχνικής ποιότητας και σημαντικής ιστορικής βαρύτητας.
Το έκθεμα είναι ξύλινη εικόνα, χρονολογούμενη γύρω στο 1330, και απεικονίζει τον τιμώμενο άγιο σε ημίσωμη, μετωπική στάση. Προέρχεται από τον Ιερό Ναό του Χριστού Παντοκράτορος στη Βέροια, ωστόσο θεωρείται πιθανό ότι αρχικά λειτουργούσε ως λατρευτική εικόνα του ναού του Αγίου Βλασίου. Σήμερα εκτίθεται στον πρώτο όροφο του μουσείου, στην ενότητα «Βέροια, μία περιφέρεια της βυζαντινής αυτοκρατορίας».
Στη σύνθεση, ο άγιος αποδίδεται ως ηλικιωμένος ιεράρχης, με μακρύ, μυτερό γένι και γκρίζα μαλλιά, σε φόντο σκούρας ώχρας. Φορά βαθυπόρφυρο φαιλόνιο και λευκό ωμοφόριο, διακοσμημένο με μεγάλους μαύρους σταυρούς. Με το δεξί του χέρι ευλογεί, ενώ στο αριστερό, καλυμμένο από το ωμοφόριο, κρατά κλειστό ευαγγέλιο με πλούσιο διάκοσμο από πολύτιμους λίθους και μαργαριτάρια. Αντίστοιχα κοσμήματα διακρίνονται και στο επιμανίκιο του δεξιού χεριού.
Το φωτοστέφανο, στο ίδιο χρώμα με το βάθος, ορίζεται με λεπτή κόκκινη γραμμή, ενώ εκατέρωθεν της μορφής αναπτύσσεται η επιγραφή «Ο ΑΓΙΟC – ΒΛΑCΙΟC» με κόκκινα γράμματα. Το σώμα του αγίου αποδίδεται στιβαρό και πλατύ, με χαμηλωμένους ώμους, σε αντίθεση με το σχετικά μικρό πρόσωπο, ενώ ιδιαίτερα τονισμένη είναι η παλάμη του χεριού της ευλογίας. Η εικόνα διατηρεί ίχνη φθορών: τμήματα του αυτόξυλου πλαισίου, διακοσμημένου με κόκκινη ταινία, καθώς και μέρη της ζωγραφικής επιφάνειας έχουν χαθεί με την πάροδο του χρόνου.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σχέση της φορητής εικόνας με τον ίδιο τον ναό του Αγίου Βλασίου. Ο ναός ανεγέρθηκε στις αρχές του 14ου αιώνα, κατά την παλαιολόγεια περίοδο, ως μονόχωρο κτίσμα με τρίπλευρη αψίδα. Στα μέσα του ίδιου αιώνα προστέθηκε στοά στη νότια πλευρά, ενώ τον 16ο αιώνα δημιουργήθηκε περίστωο περιμετρικά, κατά μήκος της βόρειας, δυτικής και νότιας όψης. Στο εσωτερικό του σώζονται αξιόλογες τοιχογραφίες, οι οποίες ανήκουν σε διαδοχικές φάσεις του 14ου, του 16ου και του 18ου αιώνα.
Από την παλαιότερη ζωγραφική φάση, των αρχών του 14ου αιώνα, ξεχωρίζει η μεγάλων διαστάσεων και επιβλητική παράσταση του Αγίου Βλασίου στον νότιο τοίχο του αρχικού ναού, κοντά στο ιερό. Πρόκειται για θέση που παραδοσιακά επιλεγόταν για την απεικόνιση του τιμώμενου αγίου, πρακτική που απαντά και σε άλλα μνημεία της Μακεδονίας.
Η εικονογραφία της τοιχογραφίας παρουσιάζει σαφείς ομοιότητες με τη φορητή εικόνα του μουσείου. Και εδώ ο άγιος απεικονίζεται ως ημίσωμος, μετωπικός ιεράρχης, με μονόχρωμο φαιλόνιο και ωμοφόριο διακοσμημένο με σταυρούς. Στην τοιχογραφία αποδίδεται με λευκά μαλλιά και πλούσια, ομόχρωμη γενειάδα, σε διζωνικό βάθος. Το δεξί του χέρι υψώνεται σε χειρονομία ευλογίας μπροστά από το στήθος, ενώ στο αριστερό κρατά κλειστό, περίτεχνα διακοσμημένο ευαγγέλιο. Το μεγάλο φωτοστέφανο, σε θερμή ώχρα, πλαισιώνει το πρόσωπο, ενώ η επιγραφή «Ο Α/ΓΙΟC – ΒΛΑCIOC» αναπτύσσεται δεξιά και αριστερά με κεφαλαία, υπόλευκα γράμματα.
Η μνήμη του Αγίου Βλασίου, επισκόπου Σεβαστείας, ιερομάρτυρα και θαυματουργού, τιμάται κάθε χρόνο στις 11 Φεβρουαρίου, δίνοντας αφορμή όχι μόνο για θρησκευτικό εορτασμό, αλλά και για την ανάδειξη πολύτιμων τεκμηρίων της βυζαντινής τέχνης και ιστορίας της Βέροιας.
Φωτογραφία αρχείου
