Σε ηλικία 100 ετών έφυγε από τη ζωή η κορυφαία βυζαντινολόγος Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, μία από τις σημαντικότερες μορφές των ανθρωπιστικών σπουδών στην Ευρώπη. Η είδηση του θανάτου της έγινε γνωστή το απόγευμα της Δευτέρας 16 Φεβρουαρίου, σκορπίζοντας συγκίνηση στον ακαδημαϊκό κόσμο της Ελλάδας και της Γαλλίας.
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ υπήρξε η πρώτη γυναίκα που ανέλαβε τη θέση του Πρύτανη στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, σε μια ιστορία επτά αιώνων. Η πορεία της δεν περιορίστηκε στα αμφιθέατρα· αποτέλεσε δημόσιο πρόσωπο διεθνούς ακτινοβολίας, με ενεργό ρόλο σε επιστημονικούς, πολιτιστικούς και θεσμικούς φορείς της Ευρώπης.
Τα τελευταία χρόνια διέμενε στην Αθήνα, διατηρώντας στενό κύκλο επαφών με φίλους και συνεργάτες. Μέχρι το τέλος παρέμεινε πνευματικά δραστήρια, παρεμβαίνοντας συχνά στον δημόσιο διάλογο για την Ιστορία, την παιδεία και την ταυτότητα του ελληνισμού.
Από τον Βύρωνα στο Παρίσι
Γεννημένη στις 29 Αυγούστου 1926 στον Βύρωνα, με ρίζες μικρασιατικές, μεγάλωσε «σ’ ένα σπίτι προσφυγικό, αλλά παρέα με την Ακρόπολη», όπως συνήθιζε να λέει. Οι γονείς της, πρόσφυγες από την Προύσα, της μετέδωσαν έντονη ιστορική μνήμη – μια μνήμη που διαπερνά το έργο και τη σκέψη της.
Σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Κατά την περίοδο της Κατοχής εντάχθηκε στην ΕΠΟΝ, ενώ αργότερα εργάστηκε ως γραμματέας της βασίλισσας Φρειδερίκης, χάρη στη γνώση ξένων γλωσσών. Το 1953 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, όπου συνέχισε τις σπουδές της και σταδιακά εδραιώθηκε ως μία από τις σημαντικότερες ειδικούς στη βυζαντινή ιστορία.
Η ερευνητική της συμβολή θεωρείται καθοριστική για την επανεκτίμηση της περιόδου του Βυζάντιο στη δυτική ιστοριογραφία. Με το έργο της ανέδειξε τον βυζαντινό κόσμο ως οργανικό κρίκο ανάμεσα στην αρχαιότητα και τη νεότερη Ευρώπη.
Διεθνής παρουσία και τιμητικές διακρίσεις
Η σταδιοδρομία της υπήρξε εντυπωσιακή: καθηγήτρια στη Σορβόννη, πρόεδρος του Paris I, Πρύτανης της Ακαδημίας των Παρισίων, επικεφαλής σημαντικών ιδρυμάτων όπως το Ίδρυμα Georges Pompidou, αλλά και πρόεδρος του Εθνικού Θεάτρου στην Ελλάδα. Συμμετείχε ενεργά σε διεθνείς επιστημονικές ενώσεις και τιμήθηκε από κράτη και ακαδημίες σε όλη την Ευρώπη.
Παρασημοφορήθηκε, μεταξύ άλλων, με τον Μεγαλόσταυρο του Τάγματος της Τιμής της Γαλλικής Δημοκρατίας και με τον Μεγαλόσταυρο του Τάγματος του Φοίνικος της Ελληνικής Δημοκρατίας, επιβεβαιώνοντας τη διπλή της αναγνώριση ως Ελληνίδας και Ευρωπαίας διανοουμένης.
Η προσωπική της ζωή
Υπήρξε σύζυγος του Jacques Ahrweiler, αξιωματικού του γαλλικού στρατού, με τον οποίο απέκτησε μία κόρη. Για τον σύζυγό της μιλούσε πάντοτε με βαθιά τρυφερότητα, χαρακτηρίζοντάς τον «το θεμέλιό» της. Η απώλειά του, το 2010, αποτέλεσε για εκείνη μια από τις πιο δύσκολες στιγμές της ζωής της.
Το τελευταίο της βιβλίο
Το 2023 κυκλοφόρησε το βιβλίο «Από μένα αυτά» (εκδόσεις Πατάκη), βασισμένο σε συνομιλίες της στους Δελφούς. Στις σελίδες του ξεδιπλώνει τη διαδρομή της ζωής της και καταθέτει στοχασμούς για την Ιστορία, την ταυτότητα, τη μνήμη, την παιδεία και το μέλλον.
Ανάμεσα στις φράσεις που έμειναν ως παρακαταθήκη είναι η προτροπή:
«Με τα μάτια στον ουρανό και τα πόδια στη γη κυνήγα αδιάκοπα το όνειρο σου».
Η ίδια είχε μιλήσει εκτενώς για τη θνητότητα, το μέλλον της ανθρωπότητας, την έννοια του έθνους και τη σημασία της συμβίωσης, διατυπώνοντας απόψεις που συχνά άνοιγαν δημόσιες συζητήσεις.
Μια μορφή με ιστορικό αποτύπωμα
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ υπήρξε μια προσωπικότητα που έζησε μεγάλες ιστορικές καμπές: την Κατοχή, την Αντίσταση, τον Μάη του ’68 στο Παρίσι. Γνώρισε κορυφαίες μορφές της ευρωπαϊκής διανόησης και πολιτικής ζωής, γεφυρώνοντας πολιτισμούς και εποχές.
Μέχρι το τέλος παρέμενε μια φωνή με καθαρότητα σκέψης και αιχμηρό λόγο, υπερασπιζόμενη την ιστορική συνέχεια του ελληνισμού και τον ρόλο του Βυζαντίου στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής ταυτότητας.
Με τον θάνατό της κλείνει ένας αιώνας ζωής που ταυτίστηκε με τη γνώση, τη μνήμη και τη διαρκή αναζήτηση. Η «Αθηναία και Παριζιάνα», όπως αυτοπροσδιοριζόταν, αφήνει πίσω της ένα έργο που θα συνεχίσει να συνομιλεί με τις επόμενες γενιές.
